Jak sprawdzać wiarygodność informacji w internecie? Scenariusz lekcji

W internecie łatwo opublikować cokolwiek, a trudno odróżnić rzetelną informację od plotki, reklamy albo dezinformacji. Nie ma jednego niezawodnego testu, ale są pytania, które warto zadać każdemu źródłu: kto to napisał, kiedy, na jakiej podstawie, czy ktoś niezależny to potwierdza i w jakim tonie. Na lekcji uczniowie zamieniają te pytania w prosty system punktowy i oceniają wymyślone źródła. Punktacja jest pomocą w rozmowie, a nie wyrokiem.

Scenariusz jest przeznaczony na 45 minut; może być wykorzystany na lekcji informatyki lub zajęciach z edukacji medialnej. Źródła w programie są wymyślone — dzięki temu klasa może spokojnie dyskutować o kryteriach bez ryzyka rozpowszechniania prawdziwych fałszywych treści. Na zakończenie warto zastosować kryteria do prawdziwego, bezpiecznego tekstu wybranego przez nauczyciela. Punktacja jest uproszczona i nie zastępuje myślenia: źródło o niskiej punktacji może mówić prawdę, a o wysokiej — mylić się.

Przygotowanie stanowisk

Potrzebny jest Python 3 i edytor lub IDLE. Rozpakuj pakiet z sekcji materiałów do osobnego folderu i uruchamiaj skrypty z tego folderu. Program uruchomisz przez Run → Run Module albo poleceniem python start.py, python3 start.py lub py start.py.

Cele i plan lekcji

Po zajęciach uczeń potrafi:

• wymienić kryteria oceny źródła: autor, aktualność, odwołania do źródeł, niezależne potwierdzenia, ton, typ strony;
• zapisać kryteria jako punktację w programie i obliczyć wynik dla zestawu źródeł;
• wyjaśnić, na czym polega czytanie poziome (sprawdzanie, co o źródle mówią inne strony);
• wskazać ograniczenia punktacji i potrzebę własnej oceny.

Kryteria i punkty

Maksimum to 11 punktów. Przyjęty próg: od 8 punktów — wiarygodność wysoka, od 5 — średnia, poniżej — niska. Progi i wagi są umowne i służą do dyskusji.

Czytanie poziome

Zamiast czytać jedną stronę „w głąb”, otwórz nowe karty i sprawdź, co inni mówią o tej stronie i o tej informacji: czy potwierdzają ją niezależne instytucje, wydawcy lub dokumenty. Dwa wpisy tej samej firmy lub kopie jednego tekstu to nie dwa niezależne potwierdzenia — w programie liczymy dlatego różne domeny.

Ograniczenia

Punktacja nie wykryje wszystkiego: rzetelna instytucja może się mylić, a anonimowy autor — pisać prawdę. Dlatego wynik jest tylko częścią oceny. Przy tematach zdrowia, prawa i finansów zawsze szukaj źródeł pierwotnych (przepisy, badania, oficjalne komunikaty).

Zadania

Zadanie 1. Punkty. Napisz funkcję ocena, która zwraca słownik punktów za każde kryterium, i wypisz sumę (z 11) dla pięciu źródeł.

Zadanie 2. Poziom. Napisz funkcję poziom (wysoka od 8, średnia od 5, niska poniżej) i wypisz poziom wiarygodności każdego źródła.

Zadanie 3. Braki i potwierdzenia. Znajdź źródło z najniższą sumą i wypisz kryteria, w których dostało 0 punktów. Sprawdź, ilu niezależnych domen dotyczy twierdzenie potwierdzone przez cztery źródła.

Dla chętnych: dodaj kryterium „reklama lub sponsor” (−1 punkt) i sprawdź, które źródło zmieni poziom.

Rozwiązanie i wyniki

# UWAGA: zrodla sa wymyslone na potrzeby lekcji.
ROK = 2026
ZRODLA = {
    "Raport instytutu": {"autor": True, "rok": 2025, "cytuje": True, "potwierdzenia": 3, "ton": "neutralny", "domena": "instytucja"},
    "Artykul w gazecie": {"autor": True, "rok": 2024, "cytuje": True, "potwierdzenia": 2, "ton": "neutralny", "domena": "wydawca"},
    "Blog hobbysty": {"autor": True, "rok": 2022, "cytuje": False, "potwierdzenia": 1, "ton": "neutralny", "domena": "blog"},
    "Wpis w mediach spolecznosciowych": {"autor": False, "rok": 2026, "cytuje": False, "potwierdzenia": 0, "ton": "emocjonalny", "domena": "anonimowa"},
    "Strona producenta": {"autor": False, "rok": 2026, "cytuje": False, "potwierdzenia": 1, "ton": "emocjonalny", "domena": "wydawca"},
}
PUNKTY_DOMENY = {"instytucja": 2, "wydawca": 2, "blog": 1, "anonimowa": 0}


def ocena(z):
    punkty = {}
    punkty["autor"] = 2 if z["autor"] else 0
    punkty["aktualnosc"] = 1 if ROK - z["rok"] <= 2 else 0
    punkty["zrodla"] = 2 if z["cytuje"] else 0
    punkty["potwierdzenia"] = min(z["potwierdzenia"], 3)
    punkty["ton"] = 1 if z["ton"] == "neutralny" else 0
    punkty["domena"] = PUNKTY_DOMENY[z["domena"]]
    return punkty


def poziom(suma):
    if suma >= 8:
        return "wysoka"
    return "srednia" if suma >= 5 else "niska"


# Zadanie 1: punkty
for nazwa, z in ZRODLA.items():
    p = ocena(z)
    print(nazwa, "|", sum(p.values()), "z 11")

# Zadanie 2: poziom wiarygodnosci
for nazwa, z in ZRODLA.items():
    print(nazwa, "->", poziom(sum(ocena(z).values())))

# Zadanie 3: braki i czytanie poziome
slabe = min(ZRODLA, key=lambda n: sum(ocena(ZRODLA[n]).values()))
braki = [k for k, v in ocena(ZRODLA[slabe]).items() if v == 0]
print("Najslabsze:", slabe, "| braki:", ", ".join(braki))

TWIERDZENIE = {"Raport instytutu": "tak", "Artykul w gazecie": "tak", "Blog hobbysty": "tak", "Strona producenta": "tak"}
domeny = {ZRODLA[n]["domena"] for n in TWIERDZENIE}
print("Niezalezne domeny potwierdzajace:", len(domeny), "-> wystarczy" if len(domeny) >= 2 else "-> za malo")

Program wypisze:

Raport instytutu | 11 z 11
Artykul w gazecie | 10 z 11
Blog hobbysty | 5 z 11
Wpis w mediach spolecznosciowych | 1 z 11
Strona producenta | 4 z 11
Raport instytutu -> wysoka
Artykul w gazecie -> wysoka
Blog hobbysty -> srednia
Wpis w mediach spolecznosciowych -> niska
Strona producenta -> niska
Najslabsze: Wpis w mediach spolecznosciowych | braki: autor, zrodla, potwierdzenia, ton, domena
Niezalezne domeny potwierdzajace: 3 -> wystarczy

Wpis anonimowy dostaje tylko 1 punkt (aktualność), strona producenta — 4: ma aktualną datę, jedno potwierdzenie i domenę wydawcy, ale nie podaje autora ani źródeł, a ton jest emocjonalny. Twierdzenie podane przez raport, gazetę, blog i producenta pochodzi z trzech różnych typów domen (instytucja, wydawca, blog) — ponieważ gazeta i producent mają tę samą domenę „wydawca”, liczą się raz. Plik rozszerzenie.py potwierdza maksimum punktów (2 + 1 + 2 + 3 + 1 + 2):

11

Typowe błędy

Pytania kontrolne i punktacja

1. Dlaczego kilka kopii tego samego tekstu to nie kilka potwierdzeń?
2. Na czym polega czytanie poziome?
3. Dlaczego źródło o wysokiej punktacji też może się mylić?

Odpowiedzi: Bo wszystkie pochodzą z jednego źródła — nie są niezależne. Na sprawdzaniu w innych miejscach, co mówią o tej informacji i o jej źródle niezależne strony. Bo punktacja ocenia cechy źródła, a nie prawdziwość każdego zdania; nawet rzetelne instytucje się mylą.

Proponowana punktacja (razem 10 punktów): zadanie 1 — poprawna punktacja 3 pkt, suma dla pięciu źródeł 1 pkt; zadanie 2 — funkcja poziom 1 pkt, pięć wyników 1 pkt; zadanie 3 — najsłabsze źródło i braki 2 pkt, niezależne domeny 1 pkt; wnioski o ograniczeniach 1 pkt. Zadanie dla chętnych nie jest wymagane do pełnej oceny.

Materiały do pobrania

• Pakiet Informatyka: materiały do lekcji, rozwiązanie i karta pracy
• Karta pracy ucznia — otwórz i wydrukuj

Rozpakuj ZIP przed otwarciem plików. Materiały są dostępne bez logowania; publiczne rozwiązanie służy nauce i samodzielnemu sprawdzeniu, a nie poufnemu sprawdzianowi.

Co dalej?

Następny krok to sprawdzanie zdjęć (odwrotne wyszukiwanie obrazu), rozpoznawanie manipulacji i bezpieczeństwo w sieci. Ten materiał rozwija dział o pracy z informacją w kursie Informatyka w TablicaPro, gdzie znajdziesz prezentacje, ćwiczenia i testy do prowadzenia lekcji.

Źródła techniczne: poradnik „Dezinformacja” na stronie Demagog oraz materiały edukacji medialnej. Zobacz też lekcję o wyszukiwaniu informacji.