Style w Wordzie — lekcja poprawnego formatowania dokumentu na modelu dziedziczenia

Najczęstszy błąd w dokumentach uczniów to formatowanie „ręczne”: zaznaczony tytuł, pogrubienie, większa czcionka — i tak w każdym rozdziale. Gdy trzeba zmienić wygląd, poprawia się to w kilkunastu miejscach. Style rozwiązują ten problem: wygląd opisuje się raz, a akapity tylko wskazują, jakiego stylu używają. Style dziedziczą po sobie, więc zmiana stylu podstawowego przenosi się na pochodne. Na lekcji uczniowie odtwarzają ten mechanizm w modelu i sprawdzają, co się zmienia po edycji stylu.

Scenariusz jest przeznaczony na 45 minut dla klasy znającej podstawy edytora tekstu i słowniki w Pythonie; kontynuuje temat z lekcji o automatycznym spisie treści. Uwaga: lekcja opisuje działanie spisu treści (numeracja, strony, aktualizacja) na modelu w Pythonie; kroki w programie Word są podane ogólnie i nie były uruchamiane w konkretnej wersji — uczniowie porównują wynik z kluczem.

Przygotowanie stanowisk

Potrzebny jest Python 3 i edytor lub IDLE. Rozpakuj pakiet z sekcji materiałów do osobnego folderu i uruchamiaj skrypty z tego folderu. Program uruchomisz przez Run → Run Module albo poleceniem python start.py, python3 start.py lub py start.py.

Cele i plan lekcji

Po zajęciach uczeń potrafi:

• wyjaśnić, czym jest styl i czym różni się od formatowania ręcznego;
• wskazać, jak działa dziedziczenie ustawień między stylami;
• przewidzieć wygląd akapitu w danym stylu;
• zmienić styl Normalny i ocenić, które elementy dokumentu się zmienią.

Czym jest styl

Styl to nazwany zestaw ustawień formatowania: czcionka, rozmiar, kolor, pogrubienie, odstępy. Akapit „ma” styl, więc zmiana stylu zmienia wszystkie akapity, które go używają. Najważniejsze style to Normalny (zwykły tekst), Nagłówek 1–3 (tytuły i podtytuły; używane także do spisu treści) i Cytat.

Dziedziczenie

Styl może być oparty na innym: ma jego ustawienia, a własne tylko nadpisuje. W modelu Nagłówek 1 opiera się na stylu Normalny (dziedziczy czcionkę Calibri), ale ma własny rozmiar 16, pogrubienie i kolor; Nagłówek 2 opiera się na Nagłówku 1 i zmienia tylko rozmiar na 13. Funkcja rozwiaz zbiera ustawienia od bazy do stylu pochodnego, a ustawienia pochodnego mają pierwszeństwo.

Co daje zmiana stylu

Jeśli w stylu Normalny zmienimy czcionkę na Arial, zmieni się ona także w nagłówkach i cytatach (dziedziczą czcionkę), ale rozmiary nagłówków pozostaną własne. Dlatego formatowanie dokumentu zaczyna się od stylu Normalny, a nie od zaznaczania pojedynczych akapitów.

Formatowanie ręczne

Zaznaczenie fragmentu i zmiana czcionki działa tylko tam i nie jest powiązane ze stylem — po zmianie stylu może zostać „wyspą” o innym wyglądzie. Zasada: formatowanie ręczne tylko wyjątkowo (np. wyróżnienie słowa), całość formatuj stylami.

Zadania

Zadanie 1. Dziedziczenie. Napisz rozwiaz(nazwa) zwracającą pełne ustawienia stylu razem z odziedziczonymi i wypisz je dla czterech stylów.

Zadanie 2. Zmiana stylu podstawowego. Zmień w stylu Normalny czcionkę na Arial i rozmiar na 12; sprawdź czcionkę i rozmiar czterech stylów po zmianie.

Zadanie 3. Zasięg zmiany. Policz akapity dokumentu w każdym stylu i ustal, ile akapitów zmieni czcionkę po zmianie stylu Normalny (bezpośrednio i przez dziedziczenie).

Dla chętnych: dodaj styl „Podpis” oparty na stylu Cytat z rozmiarem 9 i sprawdź jego ustawienia.

Rozwiązanie i wyniki

# Model: styl ma opcjonalna baze (dziedziczenie) i wlasne ustawienia
STYLE = {
    "Normalny": {"czcionka": "Calibri", "rozmiar": 11, "kolor": "czarny", "pogrubienie": False, "kursywa": False},
    "Naglowek 1": {"baza": "Normalny", "rozmiar": 16, "pogrubienie": True, "kolor": "granatowy"},
    "Naglowek 2": {"baza": "Naglowek 1", "rozmiar": 13},
    "Cytat": {"baza": "Normalny", "kursywa": True},
}


def rozwiaz(nazwa, style=STYLE):
    """Zbiera ustawienia stylu razem z odziedziczonymi od bazy."""
    styl = style[nazwa]
    wynik = dict(rozwiaz(styl["baza"], style)) if "baza" in styl else {}
    wynik.update({k: v for k, v in styl.items() if k != "baza"})
    return wynik


DOKUMENT = [("Naglowek 1", "Wstep"), ("Normalny", "Tresc akapitu."), ("Naglowek 2", "Podrozdzial"), ("Cytat", "Cytat z ksiazki."), ("Normalny", "Drugi akapit.")]

# Zadanie 1: ustawienia po dziedziczeniu
for nazwa in STYLE:
    print(nazwa, "->", rozwiaz(nazwa))

# Zadanie 2: zmiana stylu Normalny zmienia caly dokument
nowe = {k: dict(v) for k, v in STYLE.items()}
nowe["Normalny"]["czcionka"] = "Arial"
nowe["Normalny"]["rozmiar"] = 12
for nazwa in ("Normalny", "Naglowek 1", "Naglowek 2", "Cytat"):
    print(nazwa, "po zmianie:", rozwiaz(nazwa, nowe)["czcionka"], rozwiaz(nazwa, nowe)["rozmiar"])

# Zadanie 3: formatowanie reczne a styl
akapity_w_stylu = {}
for styl, _ in DOKUMENT:
    akapity_w_stylu[styl] = akapity_w_stylu.get(styl, 0) + 1
print("Akapity wg stylu:", akapity_w_stylu)
print("Zmiana stylu Normalny obejmie", akapity_w_stylu["Normalny"], "akapity bezposrednio i",
      sum(akapity_w_stylu[s] for s in ("Naglowek 1", "Naglowek 2", "Cytat") if "czcionka" not in STYLE[s]), "przez dziedziczenie czcionki")

Program wypisze:

Normalny -> {'czcionka': 'Calibri', 'rozmiar': 11, 'kolor': 'czarny', 'pogrubienie': False, 'kursywa': False}
Naglowek 1 -> {'czcionka': 'Calibri', 'rozmiar': 16, 'kolor': 'granatowy', 'pogrubienie': True, 'kursywa': False}
Naglowek 2 -> {'czcionka': 'Calibri', 'rozmiar': 13, 'kolor': 'granatowy', 'pogrubienie': True, 'kursywa': False}
Cytat -> {'czcionka': 'Calibri', 'rozmiar': 11, 'kolor': 'czarny', 'pogrubienie': False, 'kursywa': True}
Normalny po zmianie: Arial 12
Naglowek 1 po zmianie: Arial 16
Naglowek 2 po zmianie: Arial 13
Cytat po zmianie: Arial 12
Akapity wg stylu: {'Naglowek 1': 1, 'Normalny': 2, 'Naglowek 2': 1, 'Cytat': 1}
Zmiana stylu Normalny obejmie 2 akapity bezposrednio i 3 przez dziedziczenie czcionki

Nagłówek 2 dziedziczy pogrubienie i kolor po Nagłówku 1, a czcionkę — po Normalnym; ma tylko własny rozmiar 13. Po zmianie stylu Normalny wszystkie cztery style mają czcionkę Arial, ale rozmiar zmienia się tylko w Normalnym i w Cytacie (które go dziedziczą), a nagłówki mają rozmiary własne. W dokumencie jest pięć akapitów: dwa w stylu Normalny, jeden w Nagłówku 1, jeden w Nagłówku 2 i jeden w Cytacie — czcionkę zmieni więc wszystkie pięć, przy czym trzy z nich przez dziedziczenie.

Plik rozszerzenie.py (zadanie dla chętnych) wypisze:

{'a': 1, 'b': 3}

Typowe błędy

Pytania kontrolne i punktacja

1. Czym różni się styl od formatowania ręcznego?
2. Co oznacza, że Nagłówek 2 dziedziczy po Nagłówku 1?
3. Gdzie ustawić czcionkę całego dokumentu?

Odpowiedzi: Styl jest nazwanym, wielokrotnie używanym zestawem ustawień; formatowanie ręczne dotyczy tylko zaznaczonego fragmentu. Że ma jego ustawienia i nadpisuje tylko te, które sam zmienia. W stylu Normalny.

Proponowana punktacja (razem 10 punktów): zadanie 1 — rozwiązywanie dziedziczenia 3 pkt; zadanie 2 — zmiana stylu podstawowego 2 pkt; zadanie 3 — liczenie akapitów 2 pkt; zasada stylów w pytaniach 3 pkt. Zadanie dla chętnych nie jest wymagane do pełnej oceny.

Materiały do pobrania

• Pakiet Informatyka: materiały do lekcji, rozwiązanie i karta pracy
• Karta pracy ucznia — otwórz i wydrukuj

Rozpakuj ZIP przed otwarciem plików. Materiały są dostępne bez logowania; publiczne rozwiązanie służy nauce i samodzielnemu sprawdzeniu, a nie poufnemu sprawdzianowi.

Co dalej?

Następny krok to sekcje, numeracja stron, spis treści i tabele w dokumencie. Ten materiał rozwija dział o edytorze tekstu w kursie Informatyka w TablicaPro, gdzie znajdziesz prezentacje, ćwiczenia i testy do prowadzenia lekcji.

Źródła techniczne: pomoc Microsoft: style w programie Word oraz style w LibreOffice Writer. Zobacz też lekcję o spisie treści.